Sretenje Gospodnje

Praznik Sretenja Gospodnjeg možemo posmatrati u religijskom, etnološkom i istorijskom kontekstu. U religijskom smislu Sretenje predstavlja uspomenu na dan kada je Bogorodica prvi put uvela u (jerusalimski) hram novorođenog Hrista da ga posveti Bogu. Sretenje ima suštinsku važnost za hrišćanstvo jer njegovo značenje ukazuje na prvi susret Spasitelja sa ljudima. Prvi susret Boga i čoveka u jerusalimskom hramu i sretenje novorođenog Mesije, koga je u naručje primio pravedni starac, poznat kasnije kao sveti Simeon Bogonosac, slavi se uvek 40 dana posle Božića. U Vizantiji se Sretenje slavilo od vremena Justinijana u 6-om veku kada su bile česte epidemije kuge,ali i u njegovo vreme desio se i razoran zemljotres u Antiohiji(današnja Sirija) koji je odneo na hiljade života.

U etnološkom smislu, kod srpskog naroda, veruje se da se tog dana susreću zima i leto. Ako tog dana osvane sunčan dan i medvedi uplašeni sopstvene senke vrate se u zimski san, zima će potrajati još par nedelja.

U istorijskom smislu, za Sretenje se vezuju dva događaja, početak Srpske revolucije 1804. i donošenje prvog modernog Ustava 1835. Simbolično, početak Srpske revolucije značio je, kontinuitet, odnosno sretenje ustanika koje je predvodio Karađorđe Petrović sa Nemanjićima, Svetosavljem, Carstvom i Kosovskim zavetom. U tom periodu počinju da se pišu i epske pesme posvećene pretkosovskom, kosovskom i pokosovskom ciklusu, koje za cilj imaju jačanje nacionalnih osećanja kod Srba. To je razumljivo jer je to i period intelektualnog i političkog pokreta koji se javlja u Evropi posle Francuske revolucije, odnosno doba romantizma. Kad kažem kontinuitet mislim na zakone koji su doneti u 13-om i 14-om veku, odnosno Nomokanon Save Nemanjića( Krmčija, Zakonopravilo) i Zakonik srpskog cara Stefana Dušana iz 1349. dopunjenog 1354. Na Sretenje 1804. u Orašcu je podignut Prvi srpski ustanak(nakon Seče knezova) i to je prva faza Srpske revolucije koja po mišljenju nekih istoričara (Radoš Ljušić) traje do 1835, a po mišljenju drugih ona traje do 1918. (Čedomir Popov). Srpska revolucija ima tri faze: Prvi srpski ustanak od 1804-1813, Hadži Prodanova buna 1814. i Drugi srpski ustanak 1815-1835. Srpsku revoluciju isto tako možemo podeliti na period oružane borbe od 1804-1815. i na period diplomatske borbe 1815-1835. koja će rezultirati donošenjem hatišerifa 1829, 1830 i 1833. ali i Sretenjskog ustava i ukudanjem feudalizma.

SLIKA

Sretenje Gospodnje 1804, Orašac-Topola

U toj prvoj fazi od 1804-1813. pored vojnih operacija u kojima su Srbi imali uspeha na Ivankovcu 1805, Mišaru 1806. i Deligradu 1807, učeni Srbi iz Habzburške monarhije predvođeni Božidarom Grujovićem, Ivanom Jugovićem i ostalima, radili su i na uređenju ustaničke države. Narodni prvaci Mladen Milovanović, Jakov Nenadović, Petar Dobrnjac i drugi želeli su da ograniče vlast vožda Karađorđa pa je 1805. osnovana Narodna skupština na kojoj se odlučivalo o važnim državnim pitanjima, ali i Praviteljstvujušči sovjet (Upravni savet). Šest godina kasnije, 1811. Sovjet doživljava reformu. Tada su osnovana i popečiteljstva (ministarstva) i bilo ih je šest. Karađorđeva vlast je ojačala na račun vlasti Narodne skupštine. Veliku pažnju ustanici su poklanjali i obrazovanju, pa je 1808. osnovana Velika škola. Srbi, predvođeni Dositejem Obradovićem, koji 1807. dolazi iz Trsta u oslobođeni Beograd, uvideli su, još tada potrebu obrazovanja za uspešno funkcionisanje države. U Savetima zdravog razuma na jednom mestu Dositej kaže: Knjige braćo moja, knjige, a ne zvona i praporce.

Srpsku revoluciju možemo posmatrati i u kontekstu međunarodnih dešavanja. To je vreme jednog od najvećih vojskovođa u istoriji, Napoleona Bonaparte, ali i Svete alijanse, kneza Meterniha, i ranije još Francuske revolucije čiji su ideali bili sloboda i jednakost za sve narode Evrope kroz čitav 19. vek. Propast Prvog srpskog ustanka poklapa se sa Napoleonovim uspehom, dok se Napoleonov poraz poklapa sa neuspehom Hadži Prodanove bune i početkom oružane faze Drugog srpskog ustanka. Za razliku od Karađorđa, Miloš Obrenović je bio iskusniji u nekim situacijama i zaigrao na kartu diplomatije. Njegova mudrost ogleda se u prihvatanju odredaba Ičkovog mira s kraja 1806. koji Karađorđe okuražen pobedama na Mišaru i Deligradu odbija. Odredbe tog mira biće polazna tačka za Miloševe pregovore sa beogradskim vezirima u narednom periodu, ali će značajnu ulogu u tim pregovorima imati i novac koji je Miloš stekao zahvaljujući monopolu nad trgovinom solju. Ipak, Miloš je bio i apsolutistički vladar, vladajući sa neograničenim ovlašćenjima što je mnogima smetalo. Njegovom vlašću bili su nezadovoljni i njegovi neprijatelji, ali i prijatelji. Do 1839, kada se povukao sa vlasti, bilo je protiv njega organizovano nekoliko buna od kojih sigurno najznačajnija ona koju je 1835. podigao Mileta Radojković. Upravo ta buna će i naterati Miloša da donese Sretenjski ustav koji je sastavio Dimitrije Davidović. Značaj tog Ustava je u tome što je to bio jedan od modernijih ustava tog vremena, pisan po ugledu na belgijski Ustav iz 1831. ali i francuskih ustava (delova ustavnih akata iz 1791, 1814. i 1830.)

SLIKA

Sretenjski ustav

Ustav je predviđao podelu vlasti na zakonodavnu, sudsku i izvršnu. Organi vlasti bili su Knez, Državni savet i Narodna skupština. Knez je neprikosnovena ličnost i njegovo dostojanstvo je nasledno. Član 127. navodi da je službeni jezik srpski. Ustav je predviđao nezavisnost sudstva, građanske slobode i prava, ukidanje feudalizma ali i ropstva (član 118.) Takođe, Ustav je pod pritiskom Turske, Austrije i Rusije suspendovan. Feudalizam u Srbiji je ukinut u maju (Đurđevdan 1835.) i to je pored ukidanja ropstva jedna od najznačajnijih tekovina Srpske revolucije. Od tog momenta Srbija postaje zemlja imigracije, obećana zemlja za Srbe i druge narode iz Habzburške monarhije i Osmanskog carstva. Veliki broj ljudi dobija zemljišne posede koji postaju njihovo vlasništvo. Mnogi narodi u Evropi, ali i svetu nemaju tu privilegiju i Srbi čuvaju ta svoja prava. To nisu veliki posedi, u proseku nekoliko hektara. Međutim, i porodice su velike, ali srpski seljaci su u boljem položaju od seljaka u Habzburškoj monarhiji ili u Rusiji u tom periodu. Sto godina posle propasti Prvog srpskog ustanka, nad Srbima se nadvila nova opasnost u vidu crno-žute monarhije, koja još početkom 20-og veka konstantno vrši pritisak na Srbiju videći u njoj glavnu prepreku prodoru prema Solunu, ali i opasnost koja preti da uruši Austrougarsku u kojoj je većinsko stanovništvo slovensko. Potomci Srba sa Mišara, Deligrada, Orašca i Takova, srpski seljaci, umeli su da se nose sa svim nedaćama i opasnostima koje su im pretile. Znali su šta znači imati sopstveni posed, slobodu koju su krvlju sticali, svog monarha, parlamentarizam, univerzitet, vojnu, kulturnu i političku elitu odnegovanu na prestižnim evropskim fakultetima, ali zadojenu patriotizmom, koji je bio paradigma tadašnjeg doba.

Na kraju, svi bi trebali iskreno da se zapitamo (nad pitanjem) jesmo li mi zaista potomci onih Srba koji su ,,trešnjevim topom'' osporili suverenitet Osmanskog carstva nad Šumadijom?