Privatni život u Vizantiji

Kada govorimo o privatnom životu u Vizantiji, tokom celog njenog trajanja, najvažnija stvar bi bila svakako prostor u kome se taj život odvijao. Taj nukleus vizantijskog društva nazivao se ikos (οἶκος), označavajući tim imenom kuću i porodicu koja je u toj kući živela, bez obzira koje tu porodicu sačinjavao, kog je društvenog ranga bila i kojim se poslovima ta porodica bavila. Za niže slojeve kuća je bila oličenje privatnosti, dok je za plemiće ona ujedno predstavljala i jedan od statusnih simbola, njihovog položaja u društvu, tako da je bila na granici između privatnog i javnog objekta. Ona je predstavljala svojevrsnu instituciju odredjene porodice ili klana i kao takva bila predmet njihove velike pažnje i brige. Postojali su i drugi vidovi povezivanja ljudi u grupe. Takav je bio Senat, zatim šire posmatrano zajednica „plemića“, zajednica žitelja gradova, brojna društva i bratstva svetovnjaka kao i čuvene deme koje su predstavljale čvrstu i složenu zajednicu. Monaške zajednice bile su karakteristične zbog odricanja pojedinca od sopstvenog ja, tako da možemo reći da su manastiri su bili mesta gde su ljudi tražili spas od usamljenosti pred Bogom.

SLIKA

Hrist Svedržitelj (Pantokrator)

Što se imena Vizantinaca tiče tu oni nisu bili nastavljači rimske već starije helenske tradicije. Umesto tri rimska imena oni se podpisuju uglavnom samo imenom, ponekad uz to dodajući zvanje ili zanimanje kojim su se bavili. Plemići od VIII veka uz svoje ime dodaju i prezime (nastalo uglavnom po oblasti odakle je neko poticao), a seljaci tek od X ili XI veka (uglavnom po delatnosti porodice ili njenog domaćina). Izbor imena uvek je imao veliki značaj, a na njega su uticale aktuelne političko-verske prilike kao i to na koji se dan u godini dete rodilo. Sa zamonašenjem dobijalo se novo (duhovno) ime, koje je uglavnom počinjalo istim slovom kao i staro (svetovno).

SLIKA

Vizantijski monasi

Arhitektura vizantijskih kuća u velikoj meri se razlikovala od jednog do drugog kraja Carstva. Kuće su bile građene od materijala kojeg je u datoj oblasti bilo najviše (na Balkanu i u oblasti na obali Crnog mora kuće su uglavnom građene od drveta, ponekad uz dodatak kamena a krovovi su bili najčešće od slame). Gradske kuće su najčešće građene od tesanog kamena (neretko su korišćeni kameni blokovi sa antičkih zdanja i spomenika), pokrivane crepom, ređe kamenim pločama. Seoske kuće su se sastojale iz jedne prostorije sa ognjištom na sred nje, a odmah uz nju su bili ambar i staja. Ljudi i stoka su često živeli u pod istim krovom (u prizemlju stoka a na spratu seoska porodica). Ispred kuće se nalazio ograđeni prostor u kojem je stoka boravila preko dana. Što se tiče Carigrada, pojedini stambeni kvartovi bili su izgrađeni isključivo od drveta, te su stoga bili veoma podložni požarima. Iako je većina kuća bila jednospratna, u prestonici su postojale i zajedničke stambene zgrade tipa rimskih insulae-a, koje su često bile i od drveta. Plemićke kuće (palate), bilo da su u gradu ili na seoskom imanju u velikoj meri su pokušavale da imitiraju carsku palatu. Ta zdanja su skoro uvek imala problem sa manjkom prostora (jer su se u njima nalazile biblioteke, kancelarije, trpezarija, sobe za poslugu kao i spavaće sobe za plemićku porodicu). Pored velikog gabarita, palate plemića su se odlikovale i odredjenim komforom: tekućom vodom, koju su kanalima dovodili sa izvora ili koju su na licu mesta sakupljali u cisternama za kišnicu, odvodima za otpadne vode, klozetima kao i sistemom za daljinsko grejanje hipokaustom, nasleđenim još iz antike.

Brak je, za Vizantince, istovremno bio spoj dveju osoba (muškarca i žene), i savez dveju porodica. Hrišćanstvo je u prvi plan stavilo tu ličnu stranu braka ali se i nasledje rimskog ugovora o braku sačuvao u zakonima. Vizantinci su veliki značaj pridavali veridbi, koja se naravno mogla raskinuti (samo ako za to postoje valjani razlozi). Žena i deca su u svemu morali da se pokoravaju muževljevoj, odnosno očevoj volji, ali su njegova prava bila znatno ograničenija nego u rimskom periodu. Žena bi dobila veoma značajnu ulogu u porodici, kada bi ostala udovica, što se u Carstvu sa nemirnim granicama neretko dešavalo. Tada bi ona (žena) preuzela ulogu glave porodice, miraz bi joj bio vraćen, a ako bi žena poticala iz neke ugledne i bogate porodice imala bi pravo i nasledstva očevog imanja. Iako je još od Justinijana razvod u načelu bio zabranjen njega je u praksi ipak bilo. Vanbračne zajednice su takođe postojale, uprkos strogim zakonskim zabranama. Što se seksualnosti tiče, ona je umnogome bila određena hrišćanskim učenjem koje je propovedalo čednost. Međutim blud i razvrat su bili sveprisutni kod običnih ljudi, plemstva pa čak i kod monaha.

Najveća pažnja Vizantinaca bila je snabdevanje gradova vodom. Velika novčana sredstva država je izdvajala za očuvanje mreže akvadukta, cisterni (podzemnih i nadzemnih) kao i za široku mrežu kanala sa otpadnom vodom. Velika je pažnja poklanjana negovanju tela, a nekada javna rimska kupatila zamenila su kupatila o kojima su se brinula dobrotvorna društva svetovnjaka, u kojima je ulaz naplaćivan svima, osim najsiromašnijim građanima.

Nasleđenu tradiciju antičkog obrazovanja Vizantinci su održali, a ponekad i usavršavali. Opštinske škole su vremenom nestale (V i VI vek), međutim i dalje su postojale osnovne škole koje su vodili gramatisti, zaduženi da decu nauče čitanju i pisanju. U školu se polazilo sa šest-sedam godina, a osnovno obrazovanje je trajalo četiri-pet godina. Sa napunjenih deset-jedanaest godina, deca su školovanje nastavljala u pediji (ženska deca nisu pohađala srednje škole). Škole su, u principu, imale po jednog nastavnika (maistor), koji je ponekad imao pomoćnika (proksimos), a učenici su sticali enkiklios pedija (opšte obrazovanje). Učiteljski poziv bio je nedovoljno plaćen a još manje cenjen. U školama su se predavale tri discipline (trivium): gramatika, poezija, retorika, a pismene vežbe svodile su se na puko podražavanje uzora iz daleke prošlosti, i gušenje i najmanjeg nagoveštaja originalnosti. Univerzitet je nestao posle Justinijanove vladavine, a obnovljen je tek zalaganjem Lava Matematičara i kao takav postojao sve do vladavine Konstantina Porfirogenita i imao je četiri katedre: za gramatiku, aritmetiku, geometriju i filozofiju. Tako su se retorici pridružile osnove prirodnih nauka. Visoko obrazovanje doživeće svoj novi preporod tek za vladavine Paleologa.

SLIKA

Grb Paleologa

Kad je odevanje u pitanje svakako najvažniji predmet bila je tunika (u najrazličitijim vidovima), a nosili su je svi (plemići, običan narod, žene, muškarci). Oficiri su nosili posebnu vrstu gornje tunike (hiton), koja je bila ukrašena brojnim detaljima. Car je nosio skupocena svilena ruha, koja su dodeljivana i pojedinim činovnicima kao deo plate, pošto su radili u državnim institucijama. Kako su ovladali tehnikama uzgoja svilene bube i kako je zanatska proizvodnja tkanina doživela pravi procvat u Vizantiji (gde je strogo čuvana kao državna tajna), odeću od svile počeli su da nose i pripadnici ostalih staleža. Na svojim putovnjima, Vizantinci bi se ogrtali takozvanim felonionima, teškim plaštovima ili ogrtačima koji su leti bili od lana a zimi od vune, i koji su često imali kapuljaču. Siromašniji slojevi stanovništva nosili su kratku tuniku uvezanu pojasom, u kojoj su mogli lakše da obavljaju svoje poslove (najčešće fizičke prirode). Lan je bio skup, tako da su češće koristili vunu ili kožu. Pantalone su se pojavile pod uticajem germanskih i slovenskih naroda, ali su se mnogi protivili njihovom nošenju. Sandale su i dalje bile najrasprostranjenije, mada mesto polako ustupaju i zatvorenoj obući. Reč cangion, koja je nekada označavala sandale, sada se odnosila na čizme. Seljaci su čizme nosili do kolena, dokle im je padala kratka tunika. Bosonogi su hodali samo pokajnici. Imućniji su nosili čizme izrađene od kože i svile, dok je za siromašnije koža često bila preskupa, te su umesto kožnih često nosili filcane (od grubog platna) čizme.

Car je na glavi imao nakita koliko i carica (prikazi carskih parova). Nakit nije bio isključivo ženski modni detalj. Pravljeni su privesci od dragog kamenja povezani zlatnim lančićima. Naušnice od srebra i zlata, izgravirane, ukrašene dragim ili poludragim kamenjem, biserima bile su sastavni deo svake žene plemenitog roda. Prstenje su nosili i muškarci, koje je često bilo simbol odgovarajućeg zanimanja ili je na sebi imalo razne religijske motive. Žene su takođe nosile narukvice i ogrlice. Fibule (kopče), izrađivane su od najrazličitijih materijala. Kod žena najčešći nakit, koji su uglavnom sve žene posedovale, bio je zlatni lančić (koji je nošen ispod odeće), sa medaljonom na kome je prikazan lik Hrista, nekog sveca, ali najčešće Bogorodice.

Literatura:

Mišel Kaplan, Vizantija, Clio, Beograd 2008.