Proglašenje i krunisanje Stefana Dušana za cara Srba i Grka; donošenje Zakonika i novo uređenje države

Uspesi koje je Srbija od 1331. godine postigla zaista su bili veliki. Na Balkanu ona je bila prvorazredna sila. Nekada moćna Bugarska postala je samo posmatrač srpsko-vizantijskih igri za dominaciju nad Balkanom. Ono što nisu uradili njeni neprijatelji, uradili su Vizantinci sami, u svoja dva građanska rata, koja su je od aktivnog učesnika u geo-političkim igrama svela na objekat pre svega srpskih i turskih ekspanzionističkih stremljenja. U tom trenutku izgledalo je svima da će Srbija dobiti bitku za Carstvo, te da će taj mlad i poletan narod (Srbi) na temeljima nekada moćnog Carstva Romeja uspeti da izgrade zdravu i snažnu državnu tvorevinu. Osvajanje Sera bio je znak da je Srbija krenula putem svog uzdizanja na nivo koji je rušio sve dotadašnje hijerarhijske i tradicionalne zakone, na kojima je počivala cela Vaseljena. Ideja o Carstvu, koja se kod Dušana postepeno razvijala, sada je dobila svoje konačne obrise. Stoga on 15. oktobra 1345. godine piše Mletačkoj Republici, da je postao 'gospodar gotovo celog Carstva Romejskog'.1

Ser je jedini, od svih vizantijskih gradova koje je Dušan osvojio, pružio žestok otpor. Stoga je on predstavljao veliki uspeh, kralja Stefana Dušana, koji će baš u ovom gradu, po vizantijskim običajima biti proglašen za cara. Krajem novembra ili, što je verovatnije, u decembru 1345. godine, Stefan Dušan proglasio se carem.2 U zimu 1345. godine, pristao je srpski državni sabor da Stefan Dušan ponese naziv 'car Srbljem i Grkom', imajući kao uzor bugarsku carsku titulu 'car Blgarom i Grkom', koja je još od cara Simeona bila u upotrebi za bugarske vladare.3 Novo vladarsko zvanje trebala je da potvrdi i crkva, obredom krunisanja i miropomazanja. Međutim, Dušan se nije mogao nadati da bi ga vaseljenski patrijarh ili eventualno papa krunisao carskim vencm. Trebalo je zato imati patrijarha. Odlučeno je da se srpski arhiepiskop uzdigne na rang patrijarha, a taj čin priznale bi Ohridska arhiepiskopija, koja se tada nalazila u okviru srpske države i Bugarska patrijaršija. Uz blagoslov ove tri autokefalne crkve stvorena je Srpska patrijaršija, a Joanikije, nekada arhiepiskop srpski, postao je sada patrijarh. Odluka o uzdizanju Srpske arhiepiskopije u rang patrijaršije doneta je najverovatnije aprila 1346. godine, u Skoplju.4

Meseci posle Dušanovog proglašenja za cara u Seru, iskorišćeni su za pripremu krunidbenog čina, koji je trebao da se obavi na Uskrs 16. aprila 1346. godine, u Skoplju. Taj period obeležen je postojanjem zanimljivog fenomena, postojanjem kraljevstva i carstva u Srbiji. O živim pripremama svedoči i odlazak Dušanovog poslanstva u Veneciju, koje je nosilo vest o planovima za njegovo krunisanje, ali i ponudu saveza, uperenog protiv Vizantije. Dušan je o svojim planovima obavestio i Dubrovnik, koji je odlučio da pošalje tri poslanika 'gospodinu caru', kako bi prisustvovali svečanom činu u Skoplju.5

Na Uskrs, 16. aprila 1346. godine, Stefan Dušan carski venac primio je iz ruku patrijarha Joanikija i trnovskog patrijarha Simeona, uz blagoslov srpskih, bugarskih i jednog dela grčkih arhijereja, svetogorskog prota, svih igumana i najuglednijih monaha Svete Gore. Izostao je samo najvažniji, blagoslov vaseljenskog patrijarha. Svoje opravdanje za ovakav čin, Dušan je nalazio u 'Božijoj milosti', koja ga je, mimo njegovih očekivanja, učinila 'desnicom' samoga Boga.6

Uzdizanjem Stefana Dušana za cara, sledilo je uzdizanje i njegovog devetogodišnjeg sina i naslednika prestola Uroša.7 On je istog dana proglašen za kralja, i date su mu stare srpske zemlje na upravu. Tada nekadašnja vladarska titula kralja postaje u novom državnom ustrojstvu titula savladara i naslednika prestola, istiskujući titulu mladog kralja. U samoj Vizantiji titula kralja nije bila poznata, a carev savladar nosio bi titulu vasilevsa. Uroševo zakraljenje svedoči o Dušanovoj želji da sačuva državno-pravne tradicije u srpskim zemljama.8

U stručnoj literaturi odavno je primećen ovaj fenomen o podeli zemlje na 'carsku' i 'kraljevsku'. Aleksandar Solovjev međutim smatra da je ova podela bila samo uslovna, i da je celom zemljom vladao sam Stefan Dušan. Tome u prilog ide i Uroševa mladost, tokom koje on teško da je mogao vršiti administrativno-upravne poslove jednog dela države. Ipak, Ljubomir Maksimović smatra da nije došlo ni do kakve podele, pa ni one uslovne, i da je celom zemljom jedinstveno vlast vršio samo Stefan Dušan. On svoje gledište temelji pre svega na hrisovulji cara Stefana Dušana Dubrovniku, gde se jasno kaže da je za sve prestupe, bilo u kraljevoj ili carevoj zemlji, nadležan isključivo carev sud, a da bilo kakve sukobe između dveju strana rešava isključivo car.9 Uzdizanje Stefana Dušana i njegove porodice odrazilo se i na ostalu vlastelu u Srbiji. Najbliži carevi rođaci, polubrat Simeon, šurak Jovan Asen Komnin i Jovan Oliver dobili su visoke titule despota.10 Titulu sevastokratora Dušan je dodelio Dejanu, koji je bio oženjen Dušanovom sestrom Teodorom, i Branku Mladenoviću, uglednom belmoži koji je imao porodično imanje na Kosovu, a kome je Dušan nedavno poverio na upravu Ohrid sa okolinom. Titule kesara dobili su Vojihna, gospodar Drame, vojvode Preljub i Grgur Golubić.11

Pet nedelja posle krunisanja u Skoplju, obavilo se još jedno krunisanje, ovoga puta u Adrijanopolju. Naime, 21. maja 1346. godine, Jovana Kantakuzina krunisao je za cara jerusalimski patrijarh. Njegov saveznik Umur, emir Smirne, poginuo je u bori. Kantakuzin se sada obratio Orhanu, vođi Osmanlija, čije su usluge nekada koristili Aleksije Apokavk i Ana Savojska. Da bi ga što čvršće vezao za sebe, Jovan Kantakuzin dao je Orhanu svoju kćer za ženu. Zahvaljujući turskoj pomoći, ali i strahu od Dušanovih imperijalnih ambicija, Jovan Kantakuzin uspeo je da natera Anu Savojsku i njene pristalice na kompromisno okončanje građanskog rata. Konačno, 3. februara 1347, Jovan Kantakuzin ušao je u Carigrad. Potvrđen je za cara, data mu je vlast na deset godina, kada bi mu se, kao njegov savladar i zet pridružio i Jovan V Paleolog.12

Pojava novog cara u hrišćanskom svetu sigurno nije išla u prilog ideji o jednom univerzalnom carstvu, ali nije značila ni odricanje od istog. Naime, kao nekada Simeon, i Dušan je težio da postane jedini car (na istoku), i da u staro carstvo unese novu snagu. Slično kao nekada Andronik III i Jovan Aleksandar, tako su sada Jovan V Paleolog i Stefan Dušan bili neka vrsta savladara, ono barem u hijerarhijskom pogledu. Ipak, znalo se da prvenstvo pripada carevima sa Bosfora. Zacarenjem Jovana Kantakuzina,13 promenio se položaj Stefana Dušana, koji je priznavao Jovana V Paleologa za vasilevsa Romeja.14

Stvaranje nove državne tvorevine zahtevalo je donošenje novog pravnog okvira, koji bi regulisao državno uređenje, kako u starim (srpskim) zemljama, tako i u novoosvojenim (grčkim) oblastima. Na državnom saboru u Skoplju, 21. maja 1349, uz prisustvo najviših crkvenih velikodostojnika i sve vlastele (velike i male), donesen je 'Zakonik blagovernoga cara Stefana'. Donošenje ovog normativnog pravnog akta (ustava) imalo je načelan i praktičan značaj. Bila je to obaveza hrišćanskog cara, a sa druge strane preka potreba, naročito ako se imaju u vidu stare srpske zemlje, koje su se koristile običajnim pravom, za razliku od grčkih oblasti u kojima se vekovima negovalo pisano i učeno rimsko pravo.15

Što se kraljevske titule tiče, ona se u Dušanovom zakoniku spominje u šest članova, ali se kroz njih ne može naslutiti njen značaj i aktuelnost. Mnogo češće spomenuta je 'gospođa carica', svaki put kad i kralj, a pored toga još u četiri člana. Iz toga se može izvući zaključak da je 'kralju' u Zakoniku posvećeno mnogo manje pažnje nego što je to činjeno u svakodnevnici. Međutim, u povelji izdatoj Dubrovčanima 20. septembra 1349, naglašava se 'zemlja careva i kraljeva', te se stoga može steći utisak o složenosti države kojom vlada Stefan Dušan. Pošto ni ova povelja, a ni drugi izvori ne daju izričite i saglasne podatke, o prirodi Dušanove države se u istoriografiji dosta raspravljalo. U korist teze o podeljenosti države na kraljev i carev deo najviše govori kazivanje Nićifora Grigore. Interesantno je izostavljanje kralja u članovima 139. i 140, ali i uloga carice u njima, koja preuzima ulogu carevog savladara. Iz ovoga vidimo da kralj u Zakoniku nema svoje mesto koje mu se daje u povelji Dubrovčanima. Treba ipak imati u vidu da je Zakonik po svojoj prirodi namenjen za unutrašnje uređenje zemlje, u kojoj je Stefan Dušan mogao da nametne svoju volju, dok je povelja akt diplomatskog saobraćaja, i ima međunarodni značaj. Da bi ostvario svoja nasledna prava, Dušan je morao da brine o kontinuitetu. Taj kontinuitet, nasleđen od ranijih srpskih vladara, obezbeđivalo je kraljevstvo. Kraljevstvo i kraljevsku titulu niko nije osporavao, a ona sama po sebi nije nosila element pretenzije prema drugima, dok su carstvo i titula cara bila novina, koju nije morao svako da uvaži.16

Zajedno sa uvođenjem carskog dostojanstva uvedene su i ostale vizantijske dvorske titule. Međutim, treba imati u vidu da su one dodeljivane samo u novoosvojenim grčkim oblastima, a nikako u starim srpskim zemljama. Najvažnije posle carske behu titule despota, sevastokratora i kesara, a njihova spoljna obeležja kapa ukrašena biserima i obuća sa izvezenim orlovima. Pored mnogih drugih zvanja, koja su preuzeta iz Vizantije naročito se ističu logotet, protovestijar i enohijar. Logotet je upravljao carskom kancelarijom, diktirao i stilizovao spise, a u finansijskim poslovima zamenjivao ga je protovestijar. Enohijar je bilo zvanje carskog peharnika. Povelje su se pisale na papiru ili pergamentu, a samo njihovo ispisivanje vršili su pisari (diaci). U Dušanovom zakoniku postoji i kancelarijska tarifa, po kojoj logotet dobija 30 perpera a dijak 6, za sastavljanje hrisovulje. Obična careva naredba naziva se prostagma, a darovna povelja, kojom vladar daruje neki posed, bilo pojedincu ili zajednici naziva se hrisovulja. Ona je pisana na pergamentu i ima na sebi zlatni pečat koji visi o svilenoj traci. Stoga se hrisovulje često nazivaju i zlatopečatno slovo, mada je taj 'zlatni' pečat najčešće bio od pozlaćenog srebra. Manje važni akti imali su srebrne, olovne i voštane pečate. Zanimljivo je da su se u tadašnjoj srednjovekovnoj Evropi koristili pečati prethodnih vladara, najčešće roditelja, ali i pečati iz ranih godina vladanja. Tako je i Stefan Dušan sve do 1345, koristio svoj savladarski pečat iz 1331. godine, sa natpisom 'mladi kralj'.17

U kojoj meri je Dušanovo krunisanje za cara promenilo rad vladarske kancelarije i drugih institucija nismo ni danas sigurni. Sigurno je to da su uvedene hrisovulje sa srpskom varijantom logos-formule, i prostagme sa srpskim menologemom, ali ima i takvih povelja koje odudaraju od vizantijskih obrazaca, i slede tradicije stare, kraljevske kancelarije. Ono što sa sigurnošću možemo reći jeste da se za vreme kratkog carevanja Stefana Dušana širi vizantijski uticaj među Srbima, koji će ovaj 'varvarski' narod uključiti u vizantijsku civilizaciju.18

1Ćorović, Istorija Srba 1, 199.

2Ferjančić, Vizantijski i Srpski Ser, 63.

3Jireček, Istorija Srba I, 285-286.

4ISN I, 527 (Sima Ćirković, Rade Mihaljčić)

5Ferjančić, Ćirković, Stefan Dušan, 151.

6ISN I, 527-528 (Sima Ćirković, Rade Mihaljčić)

7Ćorović, Istorija Srba 1, 200.

8Ferjančić, Ćirković, Stefan Dušan, 155.

9Isto, 156.

10Ferjančić, Vizantija i Južni Sloveni, 101.

11Ćorović, Istorija Srba 1, 200-201.

12Ćorović, Istorija Srba 1, 201.

13Od tada kao Jovan VI Kantakuzin.

14Ferjančić, Ćirković, Stefan Dušan, 159.

15ISN I, 544-546 (Sima Ćirković, Rade Mihaljčić)

16S. Ćirković, Kralj u Dušanovom zakoniku, Zbornik radova Vizantološkog instituta XXXIII, Beograd 1994, 149-153.

17Konstantin Jireček, Istorija Srba III, Izdavačka knjižarnica Gece Kona, Beograd 1922, 31-32.

18Ćirković, Kralj u Dušanovom zakoniku, 162-163.