Knez Stefan Lazarević i Osmanlije (od Kosovske do Angorske bitke)

Malo je ličnosti u nacionalnoj istoriji Srba koja je svojom pojavom i delovanjem ostavila neizbrisiv trag, utkan u narodnu svest, takoreći još za svoga života. Lazarev sin, knez a potom i despot, Stefan, savremenicima je ulivao poštovanje, koje je često prelazilo i u divljenje. Sprega Lazarevića i sultana Bajazita I dala je mnoge koristi Srbiji, umirivši, barem na kratko, sve one kočione sile koje je srednjovekovno društvo nosilo u sebi. Želje krupne vlastele za daljim osamostaljivanjem bile su surovo suzbijene, a na međunarodnom planu Srbija je imala moćnog zaštitnika, koji je od nje za uzvrat tražio priznavanje sizerenstva, i sve ono što je vazalstvo kao međunarodno pravni pojam sa sobom nosilo. Podredivši sopstveni subjektivitet osmanskoj državi, država kuće Lazarevića odrekla se samostalne spoljne politike. U takvim okolnostima svako samostalno istupanje značilo je opasnu igru, u kojoj se lako mogla izgubiti milost sultana Bajazita, neumornog ratnika, od koga je i kraljevina Ugarska zazirala.

Nakon Kosovske bitke javlja se neskrivena ambicija Vuka Brankovića, koji se vratio na svoje porodične posede, da u sadejstvu sa pojedinim velmožama preuzme primat u porodičnom savezu, i na taj način Lazareve naslednike stavi u potčinjen položaj. Pritešnjena sa severa ugarskom vojskom, koju je predvodio kralj Žigmund Luksemburški, a sa juga opasnošću od Vuka Brankovića, bez dovoljne vojne snage, kneginja Milica je po savetu patrijarha Spiridona, uz saglasnost arhijereja Srpske pravoslavne crkve, a u ime maloletnog Stefana, donela odluku da se potraži sporazum sa Bajazitom.1

SLIKA

moravska srbija oko 1389

Pregovori su pokrenuti pre Spiridonove smrti (11. avgusta 1389), a okončani najkasnije u prvoj polovini 1390. godine. Stupivši u vazalni odnos, Moravska Srbija morala je da plaća godišnji tribut Bajazitu, ali i da daje pomoćne čete za ratovanja u Evropi i Aziji. Kao kruna dogovora ugovoren je dinastički brak između Bajazita i Olivere, najmlađe kćeri Lazara i Milice.2

Već u proleće 1390. godine srpske i turske snage napadaju ugarske pogranične posede. Tada i tvrdi grad Golubac prvi put dolazi u turske ruke.3 Odredi akindžija zaletali su se u Srem i Banat, pustošeći i samo tle Ugarske. Opasnost od turskog pustošenja, koja je u vreme kralja Lajoša bila daleka, sada se nadvila nad krunovinom svetog Stefana. Godine 1391. jedna turska četa opustošila je Srem. Napad Turaka je bio suzbijen tek kod Nađolasa (mađ. Nagyolaszi), gde ih je presreo Jovan Morovićki, koji je zbog ove pobede, od kralja Žigmunda, bio nagrađen mačvanskim banatom.4

Na leto 1392. godine Žigmund je kod Kovina prešao u Srbiju, i prodro sve do tvrđave Ždrelo, terajući pritom turske odrede ispred sebe. U povratku opsedao je Golubac. O učešću Vuka Brankovića u tim borbama nema nikakvih vesti. Sva je prilika da je on koristio novonastalu situaciju, namećući se raškoj vlasteli kao novi gospodar. Gde god je mogao Vuk je nastojao da proširi granice svoje oblasti. Uspeo je da se proširi u gornjem i srednjem Polimlju. Čak je u planu imao i osvajanje jednog od gradova Balšića, želeći, verovatno, da pritom dobije izlaz na more. Ipak, još u maju 1390. godine on je obezbeđivao sebi utočište u Dubrovniku, što nam dosta govori o nesigurnosti koju je nosilo vreme nakon Kosovske bitke.5

Uporno i sistematično osvajanje Balkanskog poluostrva Turci su otpočeli još sredinom XIV veka, tako da na pragu novog stoleća oni više nisu bili novina, koja je svojom pojavom iznenađivala, već stalna opasnost, od koje su svi balkanski narodi strepeli. Slanje pomoćnih odreda sultanu, kad god je on zahtevao, bila je obaveza svih njegovih vazala. Bez obzira, na visok rang i ugled u hrišćanskom svetu, svi sultanovi vazali bili su obavezni da lično predvode vojne kontigente, koje su slali kao vojnu pomoć, koja je, bez sumnje, imala veliki značaj za osmansku državu.6

Godine 1389. Srbi su izgubili i svog duhovnog pastira. Poslove preminulog patrijarha Spiridona, neko vreme, vodio je patrijarh Jefrem, koga je ubrzo zamenio novoizabrani patrijarh Danilo III. I pored svega, Lazarevi naslednici uspeli su da odole pritiscima Vuka Brankovića. Uz spoljnopolitičke razloge, koji su pritiskali Moravsku Srbiju, kohezioni faktor svako je bila i mučenička smrt kneza Lazara. Bio je to jedan od glavnih razloga zašto raška vlastela uglavnom nije prišla Vuku Brankoviću, koji je pokušao da se nametne kao legitimni Lazarev naslednik. Najveći deo velmoža ostao je veren kneginji Milici i njenim sinovima. U to vreme i nastaje podloga za osudu onih koji su preživeli Kosovsku bitku.7

Novoizabrani patrijarh Danilo III (Banjski), ostavio nam je Slovo o svetom knezu Lazaru, gde sa istančanim književnim ukusom opisuje prenos moštiju kneza Lazara. U stvaranju kulta novomučenika kneza Lazara radili su združeno i patrijarh i kneginja Milica. O ovom tužnom događaju, pored patrijarha Danila, pisani trag ostavili su i Nepoznati Ravničanin i Andonije Rafail.8

Suočen takvim stanjem stvari, kao i sve jačem pritisku Turaka, Vuk Branković postaje Bajazitov vazal. Januara 1392. godine, kada Turci od njega osvajaju Skoplje, od koga stvaraju važno uporište za dalja osvajanja, on je prinuđen da sa njima pregovara. Novembra iste godine Vuk Branković postaje klevetnik sultana Bajazita I Munje (tur. Yildirim).9

SLIKA

Bajazit

Sličnu sudbinu delile su i oblasti Blašića, kojima je gospodario Đurađ II Stracimirović. On nije osetio direktne posledice Kosovske bitke, ne zato što su Turci bili suviše daleko od njegovih oblasti, nego zato što se i sam neretko koristio njihovim uslugama u borbi protiv Tvrtka I. Pored toga, u sukobu je bio i sa Radičom Crnojevićem i Vukom Brankovićem, jer su obojica ugrožavali njegove posede. Najzad, ugrožavao ga je i brat od strica, Konstantin Balšić, zbog koga je izgubio naklonost Bajazitovu. Ovakve okolnosti naterale su Đurđa II Balšića da pređe u tabor turskih protivnika, i konačno prihvati katoličanstvo, zaveštavši svoje zemlje papi Bonifaciju IX, ukoliko umre bez naslednika.10 Tvrtko I Kotromanić, kralj Srbljem i Bosni i Pomorju i Zapadnim stranama, kako se najčešće potpisivao na poveljama, upokojio se oko 10. marta 1391.11 Tada je zamro i osvajački polet, ali i prividno obnavljanje države Nemanjića, za koje se Tvrtko I, kao nosilac „dvostruke krune“ svesrdno zalagao.12 Tvrtkovu smrt, Đurađ II Stracimirović Balšić, iskoristio je da napadne Kotor, i prinudi ga da prizna njegovu vrhovnu vlast. Ipak, kako su turski odredi sve više ugrožavali njegove zemlje, Đurađ II morao je sa njima da se nagodi. Neoprezno povevši pregovore, Đurađ II postaje turski talac. Kao otkup za svoju slobodu morao je da preda Skadar, Drivast i trg Svetog Srđa na Bojani. Time su Osmanlije dobile nova uporišta za dalja osvajanja u Zeti i Albaniji.13

Odvođenjem sestre Olivere u sultanov harem, knez Stefan učvrstio je svoj vazalni odnos sa Bajazitom. Pored plaćanja godišnjeg tributa, Stefan je bio obavezan da se, u slučaju poziva, na čelu svoje vojske, odazove Bajazitu, kao svome sizerenu. U bitki na Rovinama 17. maja 1395, gde su živote izgubili kralj Marko i Konstantin Dragaš, knez Stefan se naročito dobro pokazao, iako je pobeda bila na strani hrišćana. U bitki kod Nikopolja (25. septembar 1396), gde su Žigmund i njegovi evropski saveznici do nogu potučeni, Stefan se istakao kao veran i upotebljiv Bajazitov vazal. Stoga je kao nagradu za vernost i isticanje u borbi od Bajazita dobio veći deo oblasti Vuka Brankovića, koji se nije odazvao sultanovom pozivu, iako je, kao njegov vazal, to bio dužan da učini.14

SLIKA

Osmanska vojska pobeđuje krstaše u bici kod Nikopolja

Svako neodazivanje sultanu nosilo je sa sobom veliki problem, jer je to, u suštini, bilo odricanje poslušnosti „velikom gospodaru“. To su hrišćanski vazali najbolje osetili u zimu 1393-94. kada ih je u Ser, na poklonjenje, pozvao sultan Bajazit. Ostaje nam nepoznato koliko se vazala odazvalo ovom pozivu, jer su u izvorima spomenuti samo oni najvažniji: car Manojlo II Paleolog, njegov sinovac i savladar Jovan VII, carev brat despot Teodor, knez Stefan Lazarević, gospodin Konstantin Dragaš. Iako su na kraju uspeli, i pored velike opasnosti, da sačuvaju sopstvene glave, neki od ovih vazala bili su grubo iskorišćeni za turske osvajačke ciljeve. Car Manojlo II Paleolog je, vrativši se u Carigrad, odrekao poslušnost Bajazitu, i ostao njegov dosledni protivnik.15

Pobedivši kod Nikopolja krstašku vojsku, Bajazit je svoju pažnju usmerio na one vazale, koji mu u periodu opadanja njegovog ugleda (nakon poraza kod Rovina), nisu ostali verni. Sa knezom Stefanom Lazarevićem, nije imao tih problema, jer mu je ovaj svo vreme ostao lojalan. Štaviše, združeni kneževi i sultanovi odredi plenili su zemlje ugarskog kralja (leto 1396). Za to vreme kralj Žigmund trudio se da se dokopa svoga kraljevstva. Tokom njegovog proputovanja, gostoprimstvo mu je ukazao Đurađ II Stracimirović Balšić, ne obazirući se pritom na Bajazitovu pobedu. Kao neverni vazal zarobljeništva je dopao Vuk Branković, koji će ostati sultanov sužanj sve do svoje smrti 6. oktobra 1397. godine.16

SLIKA

Spašavanje ugarskog kralja Žigmunda u bici kod Nikopolja

Decembra 1396. Žigmund se na mletačkim galijama, preko Dubrovnika i Splita, vraćao u Ugarsku. Đurđa II Balšića imenovao je za kneza Brača i Korčule, želeći na taj način da mu se oduži za ukazano gostoprimstvo. To imenovanje Đurđu II nije moglo da nadoknadi gubitke koje mu je naneo Sandalj Hranić. Nakon pogibije Radiča Crnojevića Sandalj Hranić postaje glavni suparnik Đurđa II Balšića. Sandalj je nastavio osvajačku politiku kralja Tvrtka I. Podčinio je Kotor, osvojio Budvu i zagospodario je Paštrovićima. Svoj uticaj nametnuo je i u predelima gornje Zete. Nekoliko pokušaja mirenja, uz posredovanje Dubrovčana, a drugom prilikom bosanske kraljice Jelene, nije dalo rezultate. Tek 1398. Đurađ II uspeo je da potisne Sandalja iz Budve.17

Nakon osvajanja zemalja Vuka Brankovića, Bosna postaje pristupačnija za turske pljačkaške upade. U januaru 1398. Bajazit je uputio nekog od svojih sinova sa velikom vojskom na Bosnu. U tom pohodu učestvovao je i knez Stefan, kao turski vazal. Turski pohod izazvao je veliki strah sve do Primorja, ali je njegova prevashodna uloga bila pljačkaška, ne osvajačka. Izuzetno oštra zima dodatno je otežala ovaj turski upad.18

Turski neuspeh, u Bosni, iskoristili su neki od srpskih velmoža kako bi diskreditovali kneza Stefana kod Bajazita. Optuživši ga za tajnu saradnju sa Mađarima, doveli su kneza Stefana u veoma nepovoljan položaj. Na čelu zavere protiv kneza Stefana bili su vojvoda Nikola Zojić, koji je upravljao rudničkim krajem, i Novak Belocrkvić iz oblasti Toplice.19

Zahvaljujući izvesnom Mihailu, vlastelinu koji je prvobitno bio uključen, a potom napustio zaverenike, knez Stefan blagovremeno je saznao za pobunu. Shvativši da mu opasnost preti u zemlji, ali i od Bajazita, odlučio je da deluje brzo. U proleće 1398. Stefan je vojvodu Novaka Belocrkvića pozvao sebi i pogubio pre nego što je pobuna i izbila. Shvativši da je zavera propala, vojvoda Nikola Zojić sklonio se u tvrđavu Ostrvicu kod Rudnika. Sopstvenim, i zamonašenjem svoje žene i dece, uspeo je da sačuva svoj i njihov život. Time je odustao od daljeg političkog delovanja.20

O pobuni vlastele protiv Lazarevića govori nam i monahinja Jefimija u svojoj pohvali knezu Lazaru: Tugom su mnogom združena voljena ti čeda, jer oni što jedoše hleb njihov podigoše na njih bunu veliku i tvoja dobra u zaborav staviše, o mučeniče.21

Da bi opravdale Stefana i umirile Bajazita, kneginja Milica, odnosno monahinja Jevgenija i njena rođaka Jefimija na proleće 1398. krenule su na Portu. Dve monahinje uspele su kod sultana da otklone sumnje prema knezu Stefanu. Pored toga, uspele su da izmole i mošti svete Petke. Mošti svetice preneo je iz Epivata bugarski car Jovan II Asen (1218 -1241) u Trnovo, da bi nakon turskog osvajanja bugarske prestonice (1393), mošti bile prenete u Vidin. Padom Vidina (1396), mošti su, zajedno sa ostalim plenom, odnete u Brusu. Zalaganjem dve monahinje, mošti su iz Bruse prenete u Kruševac, da bi po dobijanju Beograda bile prenete tamo.22

O odlasku monahinje Jevgenije u Ser govori nam i tekst povelje izdate Velikoj Lavri: I dođe vreme da idem velikome gospodaru. I nađoše me kaluđeri i svetogorski prot Jeremija i Diksomu, blizu grada Sera.23

Međutim, nisu sva sporna pitanja između Stefana i Bajazita ovom prilikom bila otklonjena. Zategnuti odnosi potrajali su još oko šest meseci, dok se knez Stefan najzad nije uputio Bajazitu, i konačno opravdao svoje postupke i zamolio sultana za oproštaj. Saradnja sa Ugarima umalo nije koštala Stefana rata sa Bajazitom. Nakon gušenja pobune i sređivanja odnosa sa Bajazitom, ugled kneginje Milice, čija uloga je bila od velike važnosti u oba ova događaja, naglo je porastao. Ubrzo, nakon povratka i dobijanja oproštaja, porastao je i ugled kneza Stefana.24

Pobedom u Nikopoljskoj bitki Bajazit je učvrstio svoju prevlast na Balkanu, ali i svoj ugled u islamskom svetu. Godine 1398. on se vratio u Anadoliju i uspeo da podčini Karamaniju i kneževinu Kadi Burhanedina, stvorivš tako moćnu državu, koja se prostirala od Dunava do Eufrata. Pored toga držao je Carigrad pod opsadom, u nameri da zada konačan udarac državi Romeja. Ovi uspesi sultana Bajazita izazvali su nezadovoljstvo Tamerlana (tur. Timur), koji je vladao moćnim carstvom u centralnoj Aziji i Persiji i sebe proglasio naslednikom Ilhanida u Anadoliji.25 Timur (Gvozdeni), Timur Lenk, odnosno Timur Ćopavi, na Zapadu poznat kao Tamerlan, poreklom iz jedne male turske dinastije, uspeo je da stvori moćno carstvo, koje se moglo porediti sa Džingis – kanovim, upravo sa namerom da isto obnovi.26

Opsada Carigrada, koju je Bajazit započeo još u proleće 1394, kratko nakon drugog zauzeća Soluna (april 1394), trajaće sve do kraja njegove vladavine. Nakon junačke odbrane Galate, Bajazitov pritisak je popustio, ali je opsada ove đenovljanske kolonije i samog Carigrada bila nastavljena.27

Pojedini turski emiri u Maloj Aziji, želeći da se odmetnu od Bajazita, okrenuli su se Tamerlanu. Sukob dva carstva bio je neminovan. Osmanska država bila je ugrožena u svojim matičnim zemljama.28 U zimu 1401. godine Bajazit i Tamerlan razmenili su poslanstva, ali mir nije bio postignut. Na proleće 1402. Tamerlan se pokrenuo iz ravnice Karabaga ka Maloj Aziji. U Sivasu je ponovo primio Bajazitove poklisare, ali osim razmene uvreda, ništa konkretno nije postignuto.29

SLIKA

Osmanska država uoči Angorske bitke 1402

Oko Tamerlana okupio se čitav antiosmanski savez, koji su činili emiri Ajdina, Saruhana, Mentešea i Germijana. Tamerlanu su došli i poslanici Manojla II, kao i Šarla VI, zaštitnika đenovljanskih interesa. Svi oni ohrabrivali su Tamerlana da zarati sa Bajazitom, što je tatarski kan i učinio. Krajem 1401. godine Bajazit je bio na vrhuncu svoje moći. Siguran u sebe i svoju pobedu on je odlučio da krene u susret Tamerlanu.30 Bajazita su, kao njegovi vazali, na ovom pohodu pratili knez Stefan i njegov brat Vuk Lazarević, i njihovi sestrići Grgur i Đurađ Branković.31 Sudbonosna bitka, koja će se odigrati 28. jula 1402. godine imala je za posledicu raspad Bajazitove države, okretanje Stefana Lazarevića Ugarima, a Vizantiji produžila vek za narednih pedeset godina.

1Kalić, Srbi u poznom srednjem veku, 82–83.

2Isto, 82 –83.

3Isto, 82–83.

4Istorija Mađara, 126 (P. Rokai)

5ISN II, 48 (S. Ćirković)

6Spremić, Prekinut uspon, 261–262; Šuica, Pripovesti o srpsko–turskim okršajima, 93-121.

7Kalić, Srbi u poznom srednjem veku, 83.

8Antologija SSP, 250–254.

9Kalić, Srbi u poznom srednjem veku, 84.

10ISN II, 51 (S. Ćirković)

11Srpske dinastije, 57–58 (A. Veselinović)

12ISN II, 50 (S. Ćirković)

13Isto, 51–52.

14Srpske dinastije, 77 (A. Veselinović)

15ISN II, 53 (S. Ćirković)

16Isto, 55–58.

17Isto, 58.

18Isto, 59–60.

19Srpske dinastije, 77 (A. Veselinović)

20ISN II, 62 (S. Ćirković)

21SSK III, 126.

22Srpske dinastije, 78 (A. Veselinović)

23Mladenović, Povelje i pisma, 233.

24Blagojević, Nemanjići i Lazarevići , 362.

25Inaldžik, Osmansko carstvo, 25.

26Nikolić, Vizantijski pisci o Srbiji, 37.

27Istorija Osmanskog carstva (R. Mantran), 54–56 (N. Vaten)

28ISN II, 65 (J. Kalić)

29Hammer, Historija Turskog carstva, 93–94.

30Istorija Osmanskog carstva (R. Mantran), 58 – 59 (N. Vaten)

31Ćorović, Istorija Srba, 24.