Despot Stefan Lazarević i sultan Mehmed Čelebija (1413–1421)

Preuzevši vlast u Jedrenu Mehmed je odmah poslao Stefanu poklisare sa porukom da mu vraća gradove koje je Musa iste godine osvojio od njega i da mu predaje grad Koprijan, oblast Znepolje i „druga prostranstva“. Sveznički odnosi Mehmeda i Stefana pokazali su se kao dobri i dalekovidi. Srbija je konačno ušla u mirnu fazu svoga razvitka.1

Mehmed je dobro nagradio i srpsku vojsku koja je sa njim vojevala kod Čamurla. Đurađ, Radič i ostali srpski vitezovi bili su bogato nagrađeni od novog sultana. Sultan Mehmed nije zaboravio ni Manojla II Paleologa, te je i Vizantincima vratio obećane teritorije. On je Manojlu ustupio tvrđave duž Crnog mora, sela i tvrđave Tesalije i sve duž Mramornog mora.2

Despotu Stefanu ni na drugoj strani nisu ostajali dužni. Kralj Žigmund je Stefanovu pomoć u ratu protiv bosanskog kralja Ostoje nagradio darivanjem grada Srebrenice (1413), a za njegovo verno držanje u južnoj Ugarskoj despot Stefan je, pored ranije dobijenog Beograda (krajem 1403. ili početkom 1404. godine) dobio i gradove Satmar i Nemet.3

Iako je uz pomoć cara Manojla II Paleologa i despota Stefana Lazarevića uspeo da porazi svog brata Musu, Mehmed I Čelebija nije završio sva svoja ratovanja sa braćom, ili onima koji su se izdavali za to. Iako je bio u sređenim međudržavnim odnosima sa sultanom Mehmedom despot Stefan nije se u potpunosti odrekao ideje o zejedničkom antiturkom poduhvatu sa Ugarskom, što je on jasno stavio do znanja zapadnim vladarima i plemićima na saboru u Konstanci (1414–1418).4

Mehmed I sa druge strane nastojao je da po svaku cenu izbegne rat sa hrišćanima. Bilo mu je važno da ima stabilne granice, kako bi mogao da konsoliduje carstvo iznutra. Mehmed je sebe još 1407. godine proglasio za sultana, iako je do 1413. i on bio samo jedan od predendenata na Bajazitov tron. Njegova vizija o univerzalnoj carskoj vlasti bila je izraženija nego kod njegove braće. Ni Sulejman ni Musa, koji su kovali svoj novac, nisu na njemu utiskivali tu titulu.5

Potom je sultan Mehmed I prešao u Aziju, gde su se protiv njega digli vladar Karamana i Džunejd, bivši sandžakbeg Ohrida za vreme Sulejmanove vlasti u Rumeliji. Emir Karamana je sa svojom vojskom došao pred Brusu, ali je junačka odbrana Ajvaz-paše odolela napadu. Besan na neuspeh pod gradom, karamanski vladar, koji se takođe zvao Mehmed, rešio je da oskrnavi grob sultana Bajazita I, nebi li se tako osvetio za smrt svoga oca. Iskopane kosti dao je spaliti na lomači.6

Za to vreme Mehmed I je sa vojskom krenuo ka Bergamu (Pergam), zahtevajući od pobunjenika Džunejda da napusti zemlju. Džunejd je Mehmedovu poruku odbio, i čak se utvrdio u svim gradovima koje je zaposeo. Mehmed I tada osvoji Kimu, Kačardžik i Nimfeon. Nakon toga Mehmed pođe na Smirnu (Izmir), i tamo primi poslanstva mnogih država Male Azije i ostrva. Zidine grada kao i kulu koju su izgradili Jovanovci Mehmed je dao srušiti, a neposlušnog Džunejda poslao u Nikopolj, da tamo bude namesnik. Nakon Smirne, Mehmed je krenuo na grad Konju, kako bi kaznio emira Karamana. Emir Mehmed morao je da prizna vrhovnu vlast sultana, kao i da mu preda gradove koje je oduzeo od osmanske dinastije (Bejšehir, Sejdišehir i Akšekir).7

Prešavši u Evropu Mehmed je u Galipolju dao da se opremi flota od trideset galija koja je poverena admiralu Čali-begu. Čali-beg je pošao na vojvodstvo Naksos i poharao sva njegova ostrva. Uskoro je Mehmed zaratio i sa Venecijom. Venecijanci su imali uspeha kod Galipolja (29. maj 1416), a Osmanlije kod Negroponta.8 Admirl Pjero Loredan je sjajnom pobedom kod Galipolja omogućio Veneciji nekoliko decenija nesumnjive pomorske dominacije u istočnom Sredozemlju, ali ostaje utisak da Republika ovu pobedu nije iskoristila u dovoljnoj meri da osnaži svoja uporišta i uticaj nasuprot Osmanlijama.9

Za despota Stefana su prilike u susednoj Bosni išle nepovoljnim tokom. Stefanovog zeta i saveznika potisnule su turske čete i njihove pristalice u Bosni, a on je bio prinuđen da se prilagođava novonastalim prilikama. Sandaljeva moć iscrpljivala se neprekidnim borbama u bosanskoj kraljevini, te despot Stefan nije više mogao da računa na značajniju pomoć od njega.10

Antiugarsko raspoloženje u Bosni uticalo je i na samog despota Stefana. Bosanska vlastela se u avgustu 1415. godine dogovorila o osvajanju Srebrenice, koja se tada nalazila pod despotovom vlašću. Te planove su nakratko odložili događaji u samoj Bosni, ali se od njih nikada, kroz ceo period postojanja kraljevine Bosne nije odustalo. Na odluku bosanskih velikaša uticali su i dobri odnosi despota Stefana Lazarevića i sultana Mehmeda I Čelebije.11

Početkom avgusta 1415. godine došlo je u Usori, kod Makljenovca do bitke između Ugara i bosanskih velikaša, koje su pomagali turski odredi. Žigmund je hteo da povrati poljuljani položaj u Bosni, i da jednom odlučujućom bitkom umiri one koji su oslonca tražili među Osmanlijama. Na Žigmundovo veliko iznenađenje skoro svi bosanski velikaši istupili su protiv njega. Čak su se i Hrvoje Vukčić i Sandalj Hranić pomirili pred nastupajućom ugarskom ofanzivom. Žigmund je bitku izgubio, a većina ugarskih velikaša bila je pohvatana. Ova bitka bila je presudan događaj u odnosima Bosne i Ugarske, koja se od tog momenta ponaša defanzivno. Turci postaju novi faktor na koji su svi računali, bez njih se nije mogla doneti ni jedna važnija odluka, a i same velmože često su u svojim raspravama tražila arbitražu od sultana.12

Za to vreme Srbija je bila pošteđena ratnih razaranja. Zauzet učvršćivanjem svoga uticaja u Bosni, Albaniji i Maloj Aziji sultan Mehmed nije ni jednom pokušao da na Balkanu povede ofanzivu u većem stilu, i da do kraja iskoristi povoljne prilike, koje su mu se pružale.13

U to vreme, gotovo istovremeno, sultanovu vlast ugrozili su šejh Bedredin i izvesni Mustafa koji se izdavao za Bajazitovog sina. Mustafa je avgusta 1415. godine prispeo u Vlašku, odakle se sa vojskom sastavljenom od Vlaha i Turaka uputio ka Tesaliji.14

Princ Mustafa, koji se u osmanskoj tradiciji naziva „lažnim Mustafom“ (tur. Düzme – lažni, podmetnuti, izmišljeni) svakako je ostavio značajnije posledice po vladavinu sultana Mehmeda I. Pomoć koju je princ Mustafa dobio, kako od Mirče Starog tako i od Džunejda koji se pridružio Mustafinom pohodu na Makedoniju ali i od cara Manojla II, govore nam u prilog da je pitanje porekla ovog pretendenta ili bilo jasno njegovim savremenicima ili uopšte nije bilo od ključne važnosti kada su u pitanju bili povodi da se naudi sultanu Mehmedu. Sudbina Bajazitovog sina Mustafe nakon bitke kod Angore bila je nejasna, te je verovatno stoga i nastala priča o „lažnom Mustafi“, koju su širili Mehmedovi ljudi.15

Sultan Mehmed se kod Soluna susreo sa Mustafinom i Džunejdinovom vojskom. Došlo je do bitke u kojoj je Mehmed pobedio, a Mustafa i Džunejdin su sa nekolicinom pratilaca uspeli da pobegnu u Solun. U grad ih je pustio zapovednik Soluna Demetrije Laskaris Leontario, obećavši im sigurnost i utočište. Mehmed je tražio izručenje svojih protivnika, ali se car Manojlo izgovarao da to ne može da učini, a da pri tom ne povredi svete zakone prava na utočište. Sultan se ipak sporazumeo sa carem, da ovaj zadrži Mustafu i njegovih trideset pratilaca u Carigradu, a za tu uslugu Manojlo će od Mehmeda dobijati 300.000 akči za namirivanje potreba Mustafe i njegovih ljudi.16

Tek što je rešio problem sa Mustafom i Džunejdinom, sultan Mehmed susreo se sa još jednom pobunom. Pobunu protiv centralne vlasti ovog puta podigao je šejh Bedredin. Njegova popularnost među stanovništvom bila je toliko velika, da se ni sam Mehmed nakon pobede nad Musom nije usuđivao da ga strožije kazni, već ga je poslao u progonstvo u grad Iznik. Tamo je šejh Bedredin nastavio da širi svoje učenje. Sva je prilika da je hejh Bedredin bio podstrekač pubune koja je zahvatila Ajdineli 1416. godine. Gotovo u isto vreme, u julu 1416. godine, Bedredin je pobegavši iz Iznika prešao u Vlašku, odakle je krenuo ka Rumeliji, okupljajući usput mnoge vernike. Mehmed je zbog toga bio prinuđen da napusti opsadu Soluna, i krene u susret šejhu, koga je ubrzo uspeo da zarobi. Kako mu je u tom periodu vlast više puta podrivana, a ugled znatno oslabio, sultan Mehmed ovoga puta nije mogao da iskaže svoju nadaleko poznatu samilost. Nakon suđenja, šejh Bedredin je javno obešen u Seru 18. decembra 1416. godine, a pobuna koju je pokrenuo bila je surovo ugušena.17

Događaji sa Mustafom, Džunejdinom i Bedredinom bili su povod sultanu Mehmedu da sa vojskom krene na Vlašku i kazni vojvodu Mirču. Pohod se po svoj prilici zbio u proleće 1417. godine. Pred Mehmedovom silom Mirča Stari morao je da se povinuje, te je pristao da plaća danak koji mu je sultan odredio. Međutim, već početkom januara 1419. godine Mirča se upokojio.18

Sva je prilika da je i despot Stefan, kao Mehmedov vazal, učestvovao u suzbijanju vojvode Mirče i njegovog uticaja na desnoj obali Dunava.19

Za to vreme u Zeti kojom je vladao Balša III Balšić, sestrić despota Stefana i pastorak Sandalja Hranića, vodio se neprestani rat protiv Mletačke vlasti u primorskim gradovima. Balša III je u Sandalju Hraniću, novom mužu njegove majke Jelene, dobio zaštitnika sopstvenih interesa. Zaštitničku ulogu prema mladome Balši imao je i njegov ujak despot Stefan, koji je svog sestrića i ugostio početkom 1421. godine u Beogradu. Balša je, pogođen Mletačkom osvajanjem Kotora, došao da traži vojnu pomoć od svog ujaka. Već duže vremena bolestan, a bez muške dece, Balša je želeo da ga u slučaju njegove smrti nasledi ujak Stefan. Balšinom smrću u Beogradu, 28. aprila 1421. godine prestala je da postoji muška grana dinastije Balšić. Na ovaj način država despota Stefana prvi put dobija izlaz na more. Stefan je kao Nemanjin naslednik uspeo da objedini sve zemlje „praroditelja svojih“, i da centralizuje, reformiše i vojno ojača državu. Dobitkom Beograda, Mačve, Znepolja, Srebrenice i Zete despot Stefan je za trećinu uvećao zemlju koju je nasledio od svoga oca.20

Iste godine kad i Balša III upokojio se i sultan Mehmed I Čelebija. Prve znake bolesti sultan je osetio već 1416. godine, koja ga umalo nije stajala prestola i života. Prebrodivši sve neprilike od bitke kod Angore do ponovnog uspostavljanja jedinstvene vlasti na dva kontinenta, Mehmed se dokazao kao veoma mudar, uspešan i dalekovid vladar. Njegova smanjena osvajačka politika, u odnosu na oca Bajazita, bila je rezultat decenijskog građanskog rata, koji je iscrpeo osmansku državu, ali je zahvaljujući Mehmedovim mudrim potezima ona preživela i ojačala, namećući se ponovo kao regionalna sila. Kada se sultam Mehmed I Čelebija upokojio (21. maj 1421.), od živih muških naslednika u životu je bio samo sedamnaestogodišnji Murat, koji je bio upravnik u Amasiji. Mehmedovom smrću i Muratovim dolaskom na vlast otpočelo je novo poglavlje u srpsko-osmanskim odnosima.21

1Purković, Stefan Lazarević, 106; K. Filosof, 309.

2Nikolić, Vizantijski pisci o Srbiji, 76.

3Purković, Stefan Lazarević, 106.

4Nikolić, Vizantijski pisci o Srbiji, 77.

5Istorija Osmanskog carstva (R. Mantran), 69 (N. Vaten)

6Hammer, Historija Turskog carstva, 105.

7Hammer, Historija Turskog carstva, 105–106; Istorija Osmanskog carstva (R. Mantran), 70 (N. Vaten)

8Istorija Osmanskog carstva (R. Mantran), 70–71 (N. Vaten)

9Đurić, Sumrak Vizantije, 193.

10ISN II, 94 (J. Kalić)

11Isto, 95.

12Ćorović, Istorija Srba, 39–40.

13Isto, 42–43.

14Nikolić, Vizantijski pisci o Srbiji, 77.

15Istorija Osmanskog carstva (R. Mantran), 71 (N. Vaten)

16Hammer, Historija Turskog carstva, 113.

17Istorija Osmanskog carstva (R. Mantran), 72–73 (N. Vaten)

18Nikolić, Vizantijski pisci o Srbiji, 78.

19Isto, 78.

20Srpske dinastije, 71 (A. Veselinović); Ćorović, Istorija Srba, 43; Purković, Stefan Lazarević, 113; ISN II, 98 (J. Kalić).

21Nikolić, Vizantijski pisci o Srbiji, 78–79; Istorija Osmanskog carstva (R. Mantran), 75 (N. Vaten); Hammer, Historija Turskog carstva, 123.