Evropa i Nemačka posle Prvog svetskog rata

Prvi svetski rat možemo posmatrati kao epilog razvitka dotadašnjeg sveta i uzrok onoga što čini istoriju dvadesetog veka. Nemačka je potpisala kapitulaciju 11. novembra 1918. godine, ali se ovaj datum ne može uzeti kao prelomni. Pre rata ekonomski uticaj Evrope na ostatak sveta je bio jak, ali nakon rata Evropa gubi prestiž u Aziji i Južnoj Americi. To koriste SAD i Japan. Globalna trgovina počinje da se razvija, a kapital se tokom i nakon rata odliva iz Evrope. Rat je vođen radi promene evropskih granica, novih osvajanja i širenja evropskih država. Od zaključenja mirovnog sporazuma koje je trajalo od 19. januara 1919. do 20. januara 1920. nacionalne manjine dobijaju odgovarajuću ulogu. Naime, jedna od tačaka kojima su se vodili učesnici mirovne konferencije u Parizu je bilo pravo naroda na samopredeljene. To je bila jedna od ključnih tačaka u mirovnom programu predsednika SAD Vudroa Vilsona. Nastale su nove države što je odgovaralo volji naroda, ali je stvaralo određene probleme – nacionalizam i otvaralo pitanje granica. Raspala se Austro-Ugraska što je dovelo do velikih promena u centralnoj Evropi. Nastale su nove države - Austrija, Čehoslovačka, Mađarska, Poljska, Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca. Problem je bio taj što su brojni narodi i nacionalnosti prekrajanjem granica u Parizu ostale izvan svojih nacionalnih država što je tokom čitavog međuratnog perioda izazivalo neprijateljstva između suseda. Od samog početka rat je bio kalkulisanje oko granica i veličine teritorija što se vidi iz tajnih ugovora. Prvi svetski rat je doveo do ogromnog disbalansa u demografskom pogledu. Proizvodnja je znatno smanjena 1919. Nemačka je bila potpuno iscrpljena. Morala je da uvozi sirovine, izgubila je Alzas i Lorenu, a Sar je predat Francuskoj. Mirom u Versaju, Nemačka je bila obavezna da plaća visoke reparacije koje nije mogla da plati i to je odvelo Nemačku u veliku ekonomsku krizu. U ovom periodu u Evropi se odvija jedan proces koji možemo nazvati sistem saveza1. Francuska svojom diplomatskom aktivnošću inicira stvaranje saveza malih država kojima okružuje Nemačku. Sistem saveza kod desnice u Nemačkoj budi dodatno neprijateljstvo prema novom poretku uspostavljenom u Versaju. Nemačka je došla u situaciju da nakon rata Francuzi okupiraju rursku oblast zbog neispalćenih reparacija. To je dovelo do velikog nezadovoljstva.

IMG_H_1

U Nemačkoj po završetku rata na snazi je diktatura generala Lundendorfa i Fon Hindenburga. Međutim, zbog vojnog sloma i revolucionarnih previranja dolazi do promene političkog sistema. Kajzer Vilhem II abdicira 18. novembra i dolazi do formiranja Vajmarske republike. Prvi predsednik je bio Fridrih Ebert, a u hijerarhiji sistema predsednika su sledili kancelar i parlament. Bez obzira što je došlo do promene političkog sistema i stvaranja parlamentarno demokratske države, u strukturi moći se ništa nije promenilo. Elita koja je davala podršku kajzeru za rat je i dalje bila uticajna, a u ovlašćenjima predsednika je ostao i dalje prisutan monarhistički element.2 Protivnici Vajmarske republike su bili komunisti i ekstremna desnica predvođena frajkorima. Pored toga što su ekstremnim akcijama na svaki način pokušavali da destabilizuju državu (štrajkovi, atentati, puč Volfganga Kapa), ove dve ideološke frakcije su vodile i svoj rat na ulicama Nemačke što je dodatno destabiliziovalo zemlju. U takvim okolnostima nastaju partije i pokreti, nacionalni i levičarski, koji smatraju sebe za avangardu društva koja vodi društvo i državu u bolju budućnost.3 Jedna od takvih partija je i ultra-desničarska Nemačka radnička partija, koja je nastala u Minhenu. Njen osnivač i predsednik je bio Anton Dreksler, ali ubrzo je vođstvo preuzeo Adolf Hitler.

11920. Francuska i Belgija su potpisale ugovor o vojnoj pomoći i zajdeničkom nastupanju; 1921. Mala antanta – Kraljevina SHS, Čehoslovačka i Rumunija; 1922. Baltička antanta – Poljska, Letonija, Estonija i Finska.

2Fric Fišer, Savez elita, Beograd 1985, 124 str.

3Andrej Mitrović, Vreme netrpeljivih, Beograd 1974.