Despot Stefan i međunarodne prilike nakon bitke kod Angore

Neposredno pred svoj odlazak iz Male Azije, Tamerlan je na slobodu pustio princa Musu, koji je nakon bitke kod Angore dopao tatarskog ropstva. Nemajući kud, Musa se prvenstveno sklonio kod svog brata Mehmeda, koji ga je nakon toga opremio i uputio u Evropu, nebi li uz njegovu pomoć oslabio Sulejmanov položaj.1

Sulejman je s druge strane Bosfora učvršćivao svoj položaj. Iako su Vizantija, Ugarska i Hospitalci (Jovanovci) sa Rodosa bili zainteresovani za podelu evropskog dela Turske, nikakvi konkretniji planovi nisu ostvareni. Sulejman je na miru pregovarao sa ranije stvorenom Ligom, koju su činili Jovan VII Paleolog, Đenovljani, Vojvoda od Naksosa, Hospitalci i Stefan Lazarević.2

Hrišćanima se nakon bitke kod Angore činilo da je Osmansko carstvo, koje je postojalo ceo jedan vek, zauvek nestalo. U to su pored svih verovali čak i oprezni Mlečani. U Evropi su svi bili opredeljeni za Tamerlana, smatrajući da je njemu, kao pobedniku, ostalo da uređuje novonastalo stanje u Maloj Aziji ali i na Balkanu. Sukob među Bajazitovim sinovima dodatno je rušio svaku nadu u obnovu nekadašnje države. Nevolja je bila u tome što niko od hrišćanskih vladara i država nije umeo da proceni i iskoristi situaciju u kojoj se našla osmanska država. Da je propuštena jedinstvena prilika za konačno isterivanje Turaka iz Evrope, shvatiće svi tek deset godina kasnije.3

Vazalni odnos, u kom je Manojlo II bio podređen Bajazitu, sada se preokrenuo, učinivši Manojla II Sulejmanovim sizerenom. Sulejman je sada oslovljavao Manojla „ocem“, a Manojlo Sulejmana „sinom“.4 Pored toga, Sulejman je Manojlu učinio i velike teritorijalne ustupke, davši mu na tračkoj i egejskoj obali više zemlje nego što je Manojlu pripadalo 1396. godine.5

Ni Ugarska, na čelu sa Žigmundom Luksemburškim, nije u datom momentu bila kadra da odgovori na priliku koja joj se iznenada stvorila. Želeći da reši pitanje nasledstva prestola bez sazivanja sabora, Žigmund je izgubio poverenje velikaša. Na Božić 1402. godine, ugarski velikaši sastali su se u Velikom Varadinu i zakleli su se da Žigmunda smatraju lišenim krune. Na ugarski presto oni su pozvali svog kandidata, napuljskog kralja Ladislava Anžujskog. Žigmundu su verni ostali samo Gorjanski i Frankopani. Tako je otpočeo građanski rat, koji je sprečio Ugarsku da iskoristi osmansku katastrofu kod Angore.6

Ali, čak i da su uspeli da uklone osmansku dinastiju sa vlasti, teško bi hrišćanski vladari uspeli da pokore stotine hiljada naseljenih Turaka, a o njihovom isterivanju iz Evrope da i ne govorimo. Angorska katastrofa samo je ubrzala proces kolonizacije evropskog dela osmanske države. Značajnu ulogu u kolonizaciji imali su Đenovljani, koji su se obogatili prevozeći turske porodice iz Anadolije u Rumeliju.7

Despot Stefan, do skoro veran Bajazitov vazal, sada je tražio više oslonca na hrišćanskoj strani. Pored Vizantije, sa kojom je stupio u prijateljski i saveznički odnos, priznajući duhovnu suprematiju vasilevsa u Carigradu, Stefan je počeo da gradi savez sa svojim severnim susedom, koji mu je, i pored svih trzavica kroz koji je prolazilo, ulivao više poverenja.8

Pošto je učvrstio granicu na jugu i jugozapadu zemlje, despot Stefan se okrenuo severu. Tu je, najpre po Mačvi, zatim oko Beograda i na Dunavu čistio zemlju od zaostalih turskih posada, koje su tu uspostavljene za vreme Bajazita I.9

Sukob Stefana i Đurđa bio je ustvari sukob Stefana i Sulejmana. Sulejman je svakako iskoristio želju Brankovića za izgubljenom očevinom kako bi napravio razdor među Srbima. Lazarevići i Brankovići, najbliži krvni srodnici, ušli su u fazu bespoštednog feudalnog rata, koji je bio neretka pojava u Evropi srednjeg veka. Sukob unutar porodice koristili su svi oni koji su želeli da ojačaju na račun Lazarevih sinova (Stefan i Vuk) i unuka (Grgur, Đurađ i Lazar).10

Tursko prisustvo, ma kako oslabljeno, ipak je bilo trajnije nego što su to savremenici mislili. Ono je bilo izvor svih nevolja koje su pratile državu despota Stefana. Podpomagani od Sulejmana, Brankovići su Stefanu nanosili više štete nego što bi to uradio spoljni neprijatelj. Nemajući kud, Stefan se opredelio za savez sa Ugarskom kraljevinom.11

Inicijativa za saradnju najverovatnije je potekla od strane kralja Žigmunda, koji se posredstvom Filipa de Skolarisa ((ital. Philippo Scolari), poznat kao i Pipo Spano, Filip Madžarin, Pipo od Ozore); tamiškog župana i najbližeg Žigmundovog saradnika, poveo pregovore sa despotom Stefanom.12

Zajednički interes, kralja Žigmunda i despota Stefana, približio je dvojicu vladara i ratnika, čiji su se putevi dotad često ukrštali na bojnim poljima.13

Uspostavljanje vazalnih odnosa između Žigmunda kao sizerena, i Stefana kao njegovog vazala, sigurno nije naišao na dobar prijem kod Sulejmana. Sada je Stefan u Žigmundu dobio moćnog zaštitnika svojih naslednih prava, a ugarski kralj vernog i vojnički sposobnog vazala, na koga je mogao da računa. Stefan je od Žigmunda dobio Mačvu sa Beogradom, i na taj način ušao u krug ugarske vlastele.14

Dobijanjem Beograda i Mačve Srbi su konačno učvrstili svoje granice na Dunavu i Savi. U približno vreme, nakon angorske bitke, despot Stefan poseo je i utvrđeni grad Golubac, koji je zbog svog strateškog značaja bio jedna od najvažnijih tvrđava na Dunavu.15

Prihvatanjem ugarskog vazalstva, despot Stefan je veštim diplomatskim manevrom nekadašnjeg opasnog protivnika učinio saveznikom. Mir koji je potom zavladao u severnim predelima Srbije trajao je više od dvadeset godina (1403–1427), a kralj Žigmund je sve antiturske akcije vodio preko Vlaške, poštedevši Srbiju dodatnih razaranja, što je itekako imalo pozitivnih posledica po oporavak i razvoj srpskog srednjovekovnog društva.16

1Nikolić, Vizantijski pisci o Srbiji, 55.

2Istorija Osmanskog carstva (R. Mantran), 65–66 (N. Vaten)

3Đurić, Sumrak Vizantije, 136–137.

4Purković, Stefan Lazarević, 73.

5Đurić, Sumrak Vizantije, 138.

6Istorija Mađara, 130 (P. Rokai)

7Ransiman, Pad Carigrada, 64 – 65.

8Stevanović, Despot Stefan, 97.

9Isto, 97–98.

10Purković, Stefan Lazarević, 80–81.

11ISN II, 70 (J. Kalić)

12Isto, 71.

13Isto, 71.

14Isto, 71.

15Isto, 72.

16Kalić, Srbi u poznom srednjem veku, 99.